Trước hết, cơ chế bảo đảm quyền học tập, rèn luyện và tham gia hoạt động xã hội là nền tảng để thanh niên 16 - 18 tuổi phát triển toàn diện. Hiến pháp năm 2013 khẳng định quyền học tập của công dân, đồng thời giao Nhà nước trách nhiệm tạo điều kiện để mọi người được học tập. Cụ thể hóa tinh thần đó, Luật Giáo dục năm 2019 xác định trách nhiệm bảo đảm giáo dục bắt buộc, giáo dục nghề nghiệp ban đầu và tạo cơ hội học tập phù hợp với nhu cầu, năng lực của người học. Đối với thanh niên 16 - 18 tuổi, pháp luật không chỉ bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục mà còn khuyến khích rèn luyện kỹ năng, định hướng nghề nghiệp, chuẩn bị hành trang cho giai đoạn trưởng thành.

Cùng với quyền học tập, Luật Thanh niên năm 2020 ghi nhận quyền của thanh niên được rèn luyện, phát triển thể chất, tinh thần và tham gia hoạt động xã hội. Thông qua các hoạt động văn hóa, thể thao, tình nguyện, sinh hoạt Đoàn, Hội, thanh niên được tạo điều kiện hình thành ý thức công dân, tinh thần trách nhiệm với cộng đồng và lối sống lành mạnh. Cơ chế pháp lý ở đây thể hiện rõ trách nhiệm của Nhà nước, gia đình, nhà trường và xã hội trong việc tổ chức, quản lý, tạo môi trường an toàn để thanh niên tham gia các hoạt động này một cách thực chất, hiệu quả.

Bên cạnh việc bảo đảm các quyền phát triển, pháp luật đặc biệt chú trọng cơ chế phòng ngừa xâm hại, bạo lực và vi phạm pháp luật đối với thanh niên từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi. Luật Trẻ em năm 2016 quy định rõ trách nhiệm bảo vệ trẻ em khỏi các hành vi xâm hại thân thể, tinh thần, danh dự, nhân phẩm; phòng, chống bạo lực, bóc lột, lôi kéo vào các hành vi vi phạm pháp luật. Mặc dù về độ tuổi, nhóm 16 - 18 có sự giao thoa giữa quy định của Luật Trẻ em và Luật Thanh niên, song tinh thần chung của pháp luật là ưu tiên phòng ngừa, giáo dục, hỗ trợ, chỉ áp dụng biện pháp xử lý nghiêm khắc khi thật sự cần thiết.

Cơ chế phòng ngừa được triển khai thông qua nhiều biện pháp đồng bộ, trong đó công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật giữ vai trò then chốt. Pháp luật về phổ biến, giáo dục pháp luật xác định rõ trách nhiệm của cơ quan nhà nước, nhà trường và tổ chức xã hội trong việc trang bị kiến thức pháp luật, kỹ năng sống, kỹ năng tự bảo vệ cho thanh niên. Việc giáo dục pháp luật trong nhà trường, sinh hoạt chuyên đề tại cơ sở, tuyên truyền trên môi trường số giúp thanh niên nhận diện sớm các nguy cơ xâm hại, bạo lực, vi phạm pháp luật và biết cách ứng xử phù hợp, đúng pháp luật.

Một nội dung quan trọng khác trong cơ chế bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp là bảo đảm sự phát triển lành mạnh về thể chất và tinh thần cho thanh niên 16 - 18 tuổi. Pháp luật về y tế, chăm sóc sức khỏe học đường và an toàn môi trường sống quy định trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm điều kiện chăm sóc sức khỏe ban đầu, phòng chống tai nạn thương tích, tạo môi trường học tập và sinh hoạt an toàn. Đây là nền tảng để thanh niên phát triển thể chất ổn định, đáp ứng yêu cầu học tập và lao động trong tương lai.

Về mặt tinh thần, pháp luật ngày càng chú trọng bảo vệ sức khỏe tâm lý, đời sống tinh thần và quyền được tôn trọng về nhân phẩm, danh dự, đời sống riêng tư của thanh niên. Các quy định liên quan đến tư vấn tâm lý học đường, phòng chống bạo lực học đường, xây dựng môi trường giáo dục thân thiện, không kỳ thị được xác định là giải pháp quan trọng nhằm giúp thanh niên vượt qua áp lực học tập, tâm lý lứa tuổi và những tác động tiêu cực từ xã hội, nhất là trên không gian mạng.

Để cơ chế bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp phát huy hiệu quả, pháp luật đã phân định khá rõ trách nhiệm của các chủ thể. Nhà nước giữ vai trò trung tâm trong xây dựng và hoàn thiện pháp luật, ban hành chính sách, bảo đảm nguồn lực tổ chức thực hiện. Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên, có trách nhiệm chăm sóc, định hướng, quản lý, giáo dục con em mình theo quy định của pháp luật. Nhà trường và cơ sở giáo dục là nơi trực tiếp tổ chức hoạt động học tập, rèn luyện, đồng thời phát hiện, phối hợp xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của thanh niên. Các tổ chức Đoàn, Hội và cộng đồng dân cư có vai trò hỗ trợ, giám sát, tạo môi trường xã hội lành mạnh để thanh niên phát triển.

Từ thực tiễn triển khai ở cơ sở cho thấy, bên cạnh những kết quả tích cực, vẫn còn tồn tại một số hạn chế như nhận thức pháp luật của một bộ phận gia đình và thanh niên chưa đầy đủ; công tác phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức có lúc chưa chặt chẽ; hoạt động tuyên truyền, phổ biến pháp luật ở một số nơi còn hình thức. Những vấn đề này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế thực thi, đổi mới phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật theo hướng dễ hiểu, sát đối tượng, gắn với tình huống thực tế của thanh niên.

Có thể khẳng định, cơ chế bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp đối với thanh niên từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi là tổng thể các quy định pháp luật, chính sách và biện pháp tổ chức thực hiện nhằm bảo vệ, hỗ trợ và định hướng sự phát triển toàn diện của thế hệ trẻ. Đối với các địa phương, trong đó có cấp tỉnh, việc triển khai hiệu quả cơ chế này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền, ngành tư pháp, ngành giáo dục, đoàn thể và chính quyền cơ sở; gắn công tác phổ biến, giáo dục pháp luật với nhiệm vụ quản lý nhà nước và thực tiễn đời sống thanh niên. Đây là giải pháp quan trọng góp phần xây dựng môi trường an toàn, lành mạnh, tạo điều kiện để thanh niên phát triển đúng hướng, trở thành nguồn lực chất lượng cho sự phát triển bền vững của địa phương và đất nước./.

Phú Toàn