Trước hết, căn cứ theo khoản 1, pháp luật nghiêm cấm hành vi cố ý không ra quyết định thanh tra khi phát hiện có dấu hiệu vi phạm pháp luật mà theo quy định của pháp luật phải tiến hành thanh tra; thanh tra không đúng thẩm quyền, không đúng với nội dung quyết định thanh tra, kế hoạch tiến hành thanh tra đã được phê duyệt. Quy định này xuất phát từ nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa, yêu cầu mọi hoạt động của cơ quan nhà nước và người có thẩm quyền đều phải tuân thủ pháp luật. Trong thực tiễn, nếu người có thẩm quyền né tránh, không ra quyết định thanh tra vì động cơ cá nhân, vì lợi ích nhóm hoặc vì nể nang, sợ trách nhiệm, thì vi phạm pháp luật có thể bị bỏ qua, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Ngược lại, việc thanh tra vượt thẩm quyền, “mở rộng” nội dung ngoài quyết định thanh tra dễ dẫn đến lạm quyền, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Do đó, quy định này này nhằm bảo đảm thanh tra được tiến hành đúng lúc, đúng việc, đúng thẩm quyền và đúng phạm vi.

Để bảo đảm hoạt động thanh tra được thực hiện một cách liêm chính, khách quan và đúng bản chất là công cụ bảo vệ pháp luật, Luật Thanh tra năm 2025 đã đặc biệt nhấn mạnh việc kiểm soát các hành vi suy thoái về đạo đức công vụ trong quá trình thi hành nhiệm vụ. Trong đó, Khoản 2 Điều 6 được xây dựng như một “hàng rào pháp lý” quan trọng, nhằm phòng ngừa và ngăn chặn nguy cơ lợi dụng quyền hạn thanh tra để trục lợi, tham nhũng, tiêu cực, làm suy giảm niềm tin của xã hội đối với cơ quan thanh tra và bộ máy nhà nước. Đây là những hành vi làm biến dạng bản chất của thanh tra từ công cụ bảo vệ pháp luật thành phương tiện trục lợi cá nhân. Việc quy định rõ và nghiêm cấm các hành vi này là cơ sở pháp lý quan trọng để gắn trách nhiệm của người tiến hành thanh tra với chuẩn mực liêm chính, công vụ, đồng thời bảo đảm sự thống nhất với pháp luật về phòng, chống tham nhũng và trách nhiệm của cán bộ, công chức.

Bên cạnh việc kiểm soát đạo đức công vụ trong quá trình tiến hành thanh tra, Luật Thanh tra năm 2025 còn đặc biệt chú trọng bảo đảm tính trung thực, khách quan của kết quả và kết luận thanh tra, coi đây là khâu then chốt quyết định hiệu lực, hiệu quả của toàn bộ hoạt động thanh tra. Khoản 3 Điều 6 tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu trung thực, khách quan của hoạt động thanh tra khi nghiêm cấm các hành vi bao che, cố ý bỏ lọt vi phạm; cố ý kết luận sai sự thật, không có căn cứ pháp luật; cố ý quyết định, xử lý trái pháp luật; không kiến nghị khởi tố, không chuyển hồ sơ vụ việc có dấu hiệu tội phạm cho cơ quan điều tra; không xử lý hoặc không kiến nghị xử lý, thu hồi tiền, tài sản bị chiếm đoạt, thất thoát, lãng phí. Trên phương diện pháp lý, kết luận thanh tra không chỉ mang ý nghĩa quản lý mà còn là căn cứ để thực hiện các biện pháp xử lý tiếp theo. Vì vậy, việc cố tình làm sai lệch kết luận hoặc không thực hiện đầy đủ trách nhiệm kiến nghị, chuyển hồ sơ, thu hồi tài sản là hành vi xâm hại trực tiếp đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, đồng thời làm giảm hiệu lực thực tế của công tác thanh tra.

Nhằm bảo đảm tính thận trọng, khách quan và trật tự pháp lý trong hoạt động thanh tra, Luật Thanh tra năm 2025 đặt ra yêu cầu chặt chẽ đối với việc quản lý, sử dụng thông tin trong suốt quá trình thanh tra, đặc biệt là trước thời điểm công khai kết luận thanh tra. Khoản 4 Điều 6 Luật Thanh tra năm 2025 quy định nghiêm cấm tiết lộ thông tin, tài liệu liên quan đến cuộc thanh tra khi kết luận thanh tra chưa được công khai. Quy định này nhằm bảo đảm nguyên tắc bảo mật thông tin trong quá trình thanh tra, tránh việc thông tin chưa được kiểm chứng, chưa có kết luận chính thức bị lan truyền, gây dư luận xã hội không chính xác, ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan. Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh của mạng xã hội, quy định này càng có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc.

Để giữ vững tính độc lập, khách quan - yếu tố cốt lõi bảo đảm chất lượng và uy tín của hoạt động thanh tra - pháp luật đã đặt ra những giới hạn nghiêm ngặt nhằm ngăn chặn mọi sự tác động, chi phối trái pháp luật từ bên ngoài đối với quá trình và kết quả thanh tra. Cụ thể, khoản 5 Điều 6 nghiêm cấm can thiệp trái pháp luật vào hoạt động thanh tra; tác động làm sai lệch kết quả thanh tra, kết luận, kiến nghị thanh tra. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng nhằm bảo vệ tính độc lập, khách quan của hoạt động thanh tra trước các sức ép từ bên ngoài, kể cả từ những người có chức vụ, quyền hạn. Qua đó, góp phần nâng cao vị thế, vai trò của cơ quan thanh tra trong hệ thống quản lý nhà nước.

Không chỉ tập trung kiểm soát trách nhiệm của cơ quan thanh tra và người tiến hành thanh tra, Luật Thanh tra năm 2025 còn đặt ra yêu cầu rõ ràng đối với trách nhiệm phối hợp của các đối tượng thanh tra và các chủ thể có liên quan, coi đây là điều kiện quan trọng bảo đảm hoạt động thanh tra được thực hiện đầy đủ, chính xác và khách quan. Theo quy định tại khoản 6 Điều 6 của Luật, các hành vi như không cung cấp thông tin, tài liệu; cung cấp chậm, không đầy đủ hoặc không trung thực; chiếm đoạt, tiêu hủy, làm sai lệch tài liệu, vật chứng liên quan đến nội dung thanh tra đều bị nghiêm cấm. Thực tiễn cho thấy, đây là những hành vi dễ phát sinh và có khả năng trực tiếp cản trở, làm sai lệch kết quả thanh tra. Việc quy định cụ thể các hành vi bị cấm không chỉ là căn cứ để xử lý trách nhiệm khi có vi phạm xảy ra mà còn góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, buộc các chủ thể liên quan phải hợp tác nghiêm túc với cơ quan thanh tra.

Luật Thanh tra năm 2025 tiếp tục thể hiện rõ quan điểm bảo vệ người thực thi nhiệm vụ và các chủ thể tham gia, hỗ trợ hoạt động thanh tra thông qua việc nghiêm cấm các hành vi chống đối, cản trở, mua chuộc, đe dọa, trả thù hoặc trù dập người tiến hành thanh tra, người giám sát, người thẩm định và người cung cấp thông tin. Quy định này nhằm tạo môi trường pháp lý an toàn, hạn chế tối đa các sức ép và rủi ro phát sinh trong quá trình thanh tra. Trong bối cảnh công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực được đẩy mạnh và ngày càng quyết liệt, việc bảo đảm sự bảo vệ của pháp luật đối với những người dám lên tiếng, dám thực hiện nhiệm vụ là yếu tố then chốt, góp phần khuyến khích tinh thần trách nhiệm, sự dũng cảm và ý thức vì lợi ích chung của xã hội.

Tóm lại, các hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động thanh tra được quy định một cách toàn diện, bao quát cả phía cơ quan thanh tra, người tiến hành thanh tra lẫn các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan. Đây không chỉ là “hàng rào pháp lý” để phòng ngừa vi phạm mà còn là căn cứ quan trọng để xử lý nghiêm các hành vi làm sai lệch, cản trở hoạt động thanh tra. Việc nghiên cứu, quán triệt và thực hiện nghiêm các quy định này có ý nghĩa thiết thực trong việc nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác thanh tra, góp phần xây dựng nền hành chính công khai, minh bạch, liêm chính và thượng tôn pháp luật./.

Phú Toàn