Theo quy định tại Điều 235 Luật Đất đai năm 2024, hòa giải tranh chấp đất đai là trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất tranh chấp và là thủ tục bắt buộc trước khi tranh chấp được đưa ra cơ quan có thẩm quyền giải quyết tiếp theo. Quy định này thể hiện rõ quan điểm nhất quán của Nhà nước trong việc ưu tiên giải quyết tranh chấp bằng con đường hòa giải, đối thoại, hạn chế khiếu kiện kéo dài, phức tạp.
Luật Đất đai năm 2024 xác định rõ phạm vi áp dụng của hòa giải tranh chấp đất đai. Theo đó, khi phát sinh tranh chấp giữa các bên về quyền sử dụng đất, ranh giới thửa đất, mục đích sử dụng đất hoặc các quyền, nghĩa vụ liên quan đến đất đai, các bên có trách nhiệm gửi đơn đề nghị hòa giải đến Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất tranh chấp. Việc hòa giải tại cấp xã không chỉ mang ý nghĩa thủ tục mà còn là cơ hội để các bên trực tiếp trao đổi, làm rõ nguồn gốc đất đai, quá trình sử dụng đất và các căn cứ pháp lý liên quan, từ đó tìm được tiếng nói chung.
Để bảo đảm tính khách quan, dân chủ và hiệu quả của quá trình hòa giải, Điều 235 Luật Đất đai năm 2024 quy định Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã có trách nhiệm tổ chức việc hòa giải và thành lập Hội đồng hòa giải tranh chấp đất đai. Thành phần Hội đồng hòa giải gồm đại diện Ủy ban nhân dân cấp xã, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã, công chức địa chính và các tổ chức, cá nhân có uy tín trong cộng đồng dân cư như trưởng thôn, ấp, tổ dân phố. Trường hợp cần thiết, Hội đồng có thể mời đại diện các cơ quan chuyên môn hoặc người am hiểu pháp luật tham gia để làm rõ nội dung tranh chấp. Quá trình hòa giải được thực hiện trên nguyên tắc tôn trọng quyền tự định đoạt của các bên, bảo đảm khách quan, công khai, minh bạch và phù hợp với quy định của pháp luật. Trong quá trình này, Hội đồng hòa giải có trách nhiệm xác minh, thu thập thông tin, tài liệu liên quan đến thửa đất tranh chấp, làm rõ nguồn gốc sử dụng đất, hiện trạng quản lý, sử dụng đất và ý kiến của các bên. Đây là khâu quan trọng, giúp việc hòa giải không chỉ dựa trên cảm tính mà có cơ sở pháp lý, thực tiễn rõ ràng.
Luật Đất đai năm 2024 cũng quy định cụ thể về thời hạn tổ chức hòa giải. Theo đó, việc hòa giải tranh chấp đất đai tại Ủy ban nhân dân cấp xã được thực hiện trong thời hạn không quá 30 ngày kể từ ngày nhận được đơn yêu cầu hòa giải tranh chấp đất đai. Quy định về thời hạn nhằm tránh tình trạng kéo dài, chậm trễ trong giải quyết tranh chấp, ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.
Kết quả hòa giải phải được lập thành biên bản hòa giải, có chữ ký của các bên tranh chấp, Chủ tịch Hội đồng hòa giải và các thành viên tham gia. Biên bản hòa giải là tài liệu pháp lý quan trọng, phản ánh trung thực nội dung tranh chấp, ý kiến của các bên và kết quả hòa giải. Trường hợp hòa giải thành, biên bản hòa giải là căn cứ để các bên thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình theo thỏa thuận đã đạt được. Nếu nội dung hòa giải thành có thay đổi về ranh giới thửa đất, người sử dụng đất hoặc các thông tin liên quan đến đăng ký đất đai, Ủy ban nhân dân cấp xã có trách nhiệm gửi biên bản hòa giải đến cơ quan đăng ký đất đai để thực hiện việc chỉnh lý, cập nhật hồ sơ địa chính theo quy định của pháp luật.
Trong trường hợp hòa giải không thành, Luật Đất đai năm 2024 vẫn bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân. Theo quy định tại Điều 235, các bên tranh chấp có quyền lựa chọn gửi đơn yêu cầu giải quyết tranh chấp đến cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc khởi kiện tại Tòa án nhân dân theo quy định của pháp luật. Biên bản hòa giải không thành là tài liệu bắt buộc trong hồ sơ khi các bên tiếp tục thực hiện các thủ tục giải quyết tranh chấp ở cấp cao hơn.
Có thể thấy, hòa giải tranh chấp đất đai theo Luật Đất đai năm 2024 không chỉ là một thủ tục pháp lý mang tính hình thức mà là một cơ chế giải quyết tranh chấp mang đậm tính nhân văn, gần dân, sát thực tiễn. Việc đặt trách nhiệm hòa giải tại Ủy ban nhân dân cấp xã - nơi nắm rõ tình hình quản lý, sử dụng đất đai và mối quan hệ trong cộng đồng - giúp tăng khả năng thành công của hòa giải, giảm áp lực cho các cơ quan giải quyết tranh chấp ở cấp trên.
Trong thực tiễn, nhiều vụ tranh chấp đất đai đã được giải quyết dứt điểm ngay từ cơ sở thông qua hòa giải, góp phần giữ gìn tình làng nghĩa xóm, hạn chế khiếu kiện kéo dài. Tuy nhiên, để cơ chế hòa giải phát huy hiệu quả, đòi hỏi sự vào cuộc trách nhiệm của chính quyền cơ sở, sự phối hợp chặt chẽ của các tổ chức đoàn thể và đặc biệt là sự thiện chí, hợp tác của các bên tranh chấp.
Việc tuyên truyền, phổ biến kịp thời Luật Đất đai năm 2024, trong đó có quy định về hòa giải tranh chấp đất đai đến người dân có ý nghĩa rất quan trọng, giúp người sử dụng đất hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, chủ động lựa chọn hòa giải như một giải pháp ưu tiên khi phát sinh tranh chấp. Qua đó, góp phần xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật, giữ vững ổn định trật tự xã hội và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai ngay từ cơ sở./.
Phú Toàn
