Người làm công tác đánh giá, công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật các xã U Minh, Khánh An, Nguyễn Phích, Khánh Lâm, Hồ Thị Kỷ, Biển Bạch, Thới Bình, Tân Lộc và Trí Phải tham dự hội nghị tập huấn do Sở Tư pháp tổ chức vào cuối tháng 7 vừa qua.

Thực hiện Quyết định số 27/2025/QĐ-TTg ngày 04/8/2025 của Thủ tướng Chính phủ quy định về xã, phường, đặc khu đạt chuẩn tiếp cận pháp luật và Thông tư số 15/2025/TT-BTP ngày 11/9/2025 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp hướng dẫn thi hành, việc đánh giá, công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật được thực hiện theo hướng đề cao trách nhiệm tự đánh giá của chính quyền cơ sở. Trên địa bàn tỉnh Cà Mau, Chủ tịch UBND tỉnh đã ban hành Công văn số 08585/UBND-NC ngày 28/11/2025 yêu cầu các xã, phường tổ chức thực hiện nghiêm túc nhiệm vụ này, bảo đảm công khai, minh bạch, dân chủ, khách quan, công bằng, đúng quy định và đúng thực chất, không chạy theo thành tích.

Đánh giá chuẩn tiếp cận pháp luật phải bắt đầu từ trách nhiệm quản lý và tổ chức thực hiện

Theo hướng dẫn của Sở Tư pháp tại Công văn số 227/STP-PBGDP ngày 15/01/2026, UBND cấp xã là cơ quan trực tiếp tổ chức đánh giá, lập hồ sơ đề nghị công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật; Văn phòng HĐND và UBND cấp xã có trách nhiệm tham mưu cho UBND, Chủ tịch UBND cấp xã thực hiện nhiệm vụ này. Việc đánh giá được thực hiện hằng năm; số liệu phục vụ đánh giá được thu thập từ ngày 01/01 đến hết ngày 31/10 của năm đánh giá và hồ sơ đề nghị công nhận phải gửi về Sở Tư pháp trước ngày 25/11.

Quy định này cho thấy đánh giá chuẩn tiếp cận pháp luật không phải là công việc chỉ thực hiện vào thời điểm cuối năm. Kết quả đánh giá cuối cùng phụ thuộc vào chất lượng tổ chức thực hiện nhiệm vụ trong cả năm. Nếu UBND cấp xã chỉ tập trung vào việc hoàn thiện biểu mẫu, tổng hợp số liệu và tìm kiếm tài liệu chứng minh khi gần đến thời hạn nộp hồ sơ thì rất dễ phát sinh khoảng trống giữa “có thực hiện” và “có căn cứ chứng minh việc thực hiện”.

Do đó, vai trò đầu tiên của UBND cấp xã là tổ chức thực hiện và kiểm soát quá trình thực hiện các tiêu chí, chỉ tiêu ngay từ đầu năm. Cần phân công rõ cơ quan, đơn vị, công chức phụ trách từng nội dung; thường xuyên theo dõi tiến độ; chủ động thu thập, cập nhật và lưu trữ tài liệu chứng minh. Cách làm này giúp kết quả tự đánh giá được hình thành từ thực tiễn quản lý, thay vì được “lắp ghép” từ hồ sơ vào cuối kỳ.

Đây cũng là lý do hướng dẫn của Sở Tư pháp yêu cầu UBND cấp xã tổ chức đánh giá theo một quy trình cụ thể. Trước hết là tự đánh giá các tiêu chí, chỉ tiêu; tiếp đó Văn phòng HĐND và UBND tham mưu Chủ tịch UBND tổ chức họp đánh giá kết quả thực hiện; kết quả tự đánh giá phải được niêm yết hoặc đăng tải công khai ít nhất 10 ngày để lấy ý kiến của cơ quan, tổ chức, cá nhân trên địa bàn. Sau đó, UBND cấp xã tổng hợp, tiếp thu, giải trình ý kiến và hoàn thiện kết quả tự đánh giá. Trường hợp đáp ứng tất cả các tiêu chí, chỉ tiêu thì lập hồ sơ đề nghị công nhận gửi Sở Tư pháp thẩm định.

Điểm đáng chú ý ở đây là công khai kết quả tự đánh giá không chỉ nhằm hoàn tất một bước thủ tục, mà còn tạo ra cơ chế kiểm tra, phản biện từ thực tiễn. Khi kết quả đánh giá được công khai, người dân, cơ quan, tổ chức trên địa bàn có cơ hội phản ánh những nội dung chưa phù hợp. Vì vậy, việc tiếp thu, giải trình ý kiến phải được thực hiện nghiêm túc, tránh tình trạng công khai chỉ mang tính hình thức.

Từ góc độ quản lý, quy trình này giúp UBND cấp xã thực hiện đồng thời hai chức năng: tự kiểm tra chất lượng hoạt động của chính mình và tiếp nhận sự giám sát từ bên ngoài. Đây chính là giá trị quan trọng của cơ chế đánh giá chuẩn tiếp cận pháp luật.

Bên cạnh đó, hồ sơ đề nghị công nhận phải bảo đảm đầy đủ thành phần theo quy định, trong đó có văn bản đề nghị, bản tự đánh giá, bản tổng hợp, tiếp thu, giải trình ý kiến nếu có, biên bản họp xét công nhận và tài liệu chứng minh mức độ đạt từng tiêu chí, chỉ tiêu. Vì vậy, chất lượng hồ sơ không thể tách rời chất lượng quản lý, điều hành và lưu trữ hồ sơ của UBND cấp xã trong suốt năm đánh giá.

Tại các hội nghị tập huấn trong tháng 7 vừa qua, bên cạnh hướng dẫn cách thức thực hiện, đánh giá từng tiêu chí, chỉ tiêu tiếp cận pháp luật, thì bà Phạm Thị Ngọc, Phó Giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Cà Mau còn đặc biệt lưu ý các địa phương về trách nhiệm của người đứng đầu chính quyền cấp xã được Chủ tịch UBND tỉnh nêu tại Công văn số 08585/UBND-NC ngày 28/11/2025.

Trách nhiệm của người đứng đầu quyết định tính thực chất của kết quả đánh giá

Nếu UBND cấp xã là chủ thể tổ chức thực hiện thì Chủ tịch UBND cấp xã là người giữ vai trò quyết định trong việc bảo đảm kết quả đánh giá đúng quy định và đúng thực chất. Công văn số 08585/UBND-NC ngày 28/11/2025 của Chủ tịch UBND tỉnh yêu cầu Chủ tịch UBND các xã, phường chỉ đạo, tổ chức thực hiện đầy đủ các nội dung đánh giá; bảo đảm công khai, minh bạch, dân chủ, khách quan, công bằng và không chạy theo thành tích. Đồng thời, kết quả đánh giá, công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật được xác định là một trong những tiêu chí để đánh giá, xếp loại mức độ hoàn thành nhiệm vụ cuối năm đối với tập thể UBND cấp xã và người đứng đầu, cán bộ được phân công phụ trách lĩnh vực này.

Trách nhiệm của người đứng đầu trước hết thể hiện ở việc không để công tác đánh giá trở thành nhiệm vụ riêng của một công chức hoặc một bộ phận chuyên môn. Các tiêu chí, chỉ tiêu tiếp cận pháp luật liên quan đến nhiều lĩnh vực quản lý của chính quyền cơ sở, từ ban hành và tổ chức thi hành pháp luật, tiếp cận thông tin, phổ biến, giáo dục pháp luật đến hòa giải ở cơ sở và trợ giúp pháp lý. Công văn của Chủ tịch UBND tỉnh cũng yêu cầu gắn các tiêu chí, chỉ tiêu với trách nhiệm quản lý của cơ quan, đơn vị, cá nhân trong từng lĩnh vực.

Vì vậy, Chủ tịch UBND cấp xã cần đóng vai trò điều phối và kiểm soát chất lượng, bảo đảm từng bộ phận thực hiện đúng phần việc được giao, số liệu giữa các đơn vị thống nhất, tài liệu chứng minh phù hợp với nội dung đánh giá. Khi một tiêu chí, chỉ tiêu còn hạn chế, vấn đề cần đặt ra không phải là “làm thế nào để đủ hồ sơ”, mà là vì sao nội dung đó chưa đạt và cần làm gì để khắc phục.

Đây cũng là điểm phân biệt giữa đánh giá thực chất và đánh giá hình thức. Một địa phương có thể có đầy đủ biểu mẫu nhưng nếu hoạt động thực tế chưa đáp ứng yêu cầu thì kết quả đánh giá không phản ánh đúng chất lượng quản lý. Ngược lại, nếu chính quyền cơ sở tổ chức thực hiện tốt nhưng không lưu trữ đầy đủ tài liệu chứng minh thì kết quả cũng khó được ghi nhận đầy đủ trong quá trình thẩm định. Do đó, người đứng đầu phải đồng thời quan tâm đến “kết quả thực hiện” và “căn cứ chứng minh kết quả thực hiện”.

Công văn số 08585/UBND-NC xác định Chủ tịch UBND cấp xã phải bảo đảm tính chính xác, trung thực, đầy đủ của số liệu, tài liệu chứng minh và chịu trách nhiệm toàn diện trước UBND tỉnh, Chủ tịch UBND tỉnh về kết quả tự đánh giá và hồ sơ đề nghị công nhận. Đây là trách nhiệm không thể chuyển giao cho bộ phận tham mưu.

Một yêu cầu khác có ý nghĩa lâu dài là bảo đảm các điều kiện thực hiện nhiệm vụ. Chủ tịch UBND cấp xã được yêu cầu thường xuyên phối hợp với cơ quan chuyên môn cấp trên tổ chức bồi dưỡng, tập huấn nghiệp vụ; đồng thời bố trí kinh phí, phương tiện và các điều kiện cần thiết để triển khai nhiệm vụ xây dựng cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật.

Về thời hạn, UBND cấp xã phải hoàn thành đánh giá, lập đầy đủ hồ sơ và gửi về Sở Tư pháp trước ngày 25/11 của năm đánh giá. Sở Tư pháp lưu ý hồ sơ phải bảo đảm đầy đủ thành phần và tài liệu kiểm chứng; do thời gian thẩm định, trình hồ sơ công nhận rất ngắn nên địa phương không có nhiều thời gian để giải trình, bổ sung hồ sơ. Hồ sơ không hợp lệ hoặc gửi sau thời hạn sẽ không được xem xét, thẩm định.

Từ những yêu cầu trên có thể thấy, trách nhiệm của UBND cấp xã trong đánh giá chuẩn tiếp cận pháp luật thực chất là trách nhiệm về chất lượng quản trị ở cơ sở. Tổ chức đánh giá tốt sẽ giúp chính quyền nhận diện những mặt làm được, những nội dung còn hạn chế và những vấn đề cần khắc phục trong thực hiện pháp luật. Ngược lại, nếu đánh giá chỉ nhằm đạt kết quả công nhận thì sẽ làm giảm ý nghĩa của một công cụ quản lý quan trọng.

Chuẩn tiếp cận pháp luật vì thế cần được nhìn nhận không phải là một “danh hiệu” để hoàn thành chỉ tiêu, mà là một thước đo về mức độ chính quyền cơ sở thực hiện trách nhiệm bảo đảm để người dân được tiếp cận pháp luật và được phục vụ theo pháp luật. Khi UBND cấp xã thực hiện tốt việc ban hành, tổ chức thi hành pháp luật; cung cấp thông tin, phổ biến, giáo dục pháp luật; hòa giải ở cơ sở và bảo đảm khả năng tiếp cận trợ giúp pháp lý, kết quả đánh giá sẽ phản ánh trực tiếp chất lượng phục vụ Nhân dân.

Trong bối cảnh yêu cầu xây dựng chính quyền cơ sở ngày càng hướng đến công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và lấy người dân làm trung tâm, việc nâng cao trách nhiệm của UBND cấp xã và người đứng đầu trong đánh giá chuẩn tiếp cận pháp luật càng có ý nghĩa thiết thực. Công văn số 08585/UBND-NC đã đặt ra yêu cầu rõ ràng: đánh giá phải công khai, minh bạch, dân chủ, khách quan, công bằng, đúng quy định và đúng thực chất, không chạy theo thành tích.

Do đó, cần chuyển mạnh từ tư duy “đánh giá để được công nhận” sang “đánh giá để nâng cao chất lượng thực hiện nhiệm vụ”. Khi mỗi tiêu chí, chỉ tiêu được xem là một yêu cầu cụ thể đối với hoạt động quản lý nhà nước; mỗi tài liệu chứng minh phản ánh một kết quả thực tế; mỗi ý kiến của người dân là một nguồn thông tin để kiểm tra, hoàn thiện thì công tác đánh giá, công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật sẽ phát huy đầy đủ giá trị.

Đó cũng là cơ sở để xây dựng chính quyền cấp xã hoạt động hiệu lực, hiệu quả, gần dân, sát dân; bảo đảm người dân không chỉ “có pháp luật để biết”, mà còn có điều kiện để tiếp cận, hiểu, thực hiện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình theo pháp luật./.

Phú Toàn