Xác định rõ vai trò đầu mối tham mưu công tác tư pháp tại cơ sở

Theo Văn bản hợp nhất số 04/2026/VBHN-BTP, Văn phòng HĐND và UBND thuộc UBND cấp xã có chức năng tham mưu, giúp UBND cấp xã quản lý nhà nước về xây dựng pháp luật; tổ chức thi hành pháp luật; hành chính tư pháp; bổ trợ tư pháp và các công tác tư pháp khác theo quy định của pháp luật do Văn phòng thực hiện.

Với chức năng này, Văn phòng HĐND và UBND cấp xã giữ vai trò quan trọng trong việc tham mưu để chính quyền cấp xã tổ chức thực hiện thống nhất các nhiệm vụ tư pháp thuộc phạm vi quản lý. Đây không chỉ là nhiệm vụ hành chính đơn thuần mà còn gắn với quá trình xây dựng, tổ chức thực hiện và kiểm tra việc thực hiện pháp luật tại địa phương.

Trước hết, Văn phòng có trách nhiệm trình UBND cấp xã dự thảo nghị quyết của HĐND cấp xã, dự thảo quyết định của UBND cấp xã liên quan đến lĩnh vực tư pháp và các văn bản khác theo phân công; trình dự thảo kế hoạch phát triển lĩnh vực, chương trình, biện pháp tổ chức thực hiện nhiệm vụ tư pháp. Đồng thời, Văn phòng trình Chủ tịch UBND cấp xã các văn bản thuộc thẩm quyền của Chủ tịch trong lĩnh vực tư pháp.

Sau khi các văn bản, chương trình, kế hoạch được cấp có thẩm quyền phê duyệt, Văn phòng có trách nhiệm tổ chức thực hiện. Trong công tác xây dựng pháp luật, Văn phòng còn tham gia xây dựng các nghị quyết, quyết định thuộc thẩm quyền ban hành của HĐND, UBND cấp xã do các cơ quan chuyên môn khác xây dựng; tham gia góp ý dự thảo và thực hiện thẩm định theo quy định.

Như vậy, yêu cầu đặt ra đối với Văn phòng là phải chủ động từ khâu tham mưu xây dựng văn bản đến tổ chức triển khai và theo dõi kết quả thực hiện, bảo đảm các nhiệm vụ tư pháp được gắn với chương trình, kế hoạch công tác chung của chính quyền cấp xã.

Nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật, PBGDPL và chuẩn tiếp cận pháp luật

Một trong những nhóm nhiệm vụ có phạm vi rộng của Văn phòng HĐND và UBND cấp xã là tổ chức thi hành pháp luật. Văn phòng được giao tham mưu, giúp UBND cấp xã theo dõi, hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ và kiểm tra các công tác kiểm tra, rà soát, hệ thống hóa, xử lý văn bản quy phạm pháp luật; theo dõi thi hành pháp luật; phổ biến, giáo dục pháp luật; hòa giải ở cơ sở và chuẩn tiếp cận pháp luật.

Văn phòng đồng thời giúp UBND cấp xã theo dõi, kiểm tra, sơ kết, tổng kết việc thi hành văn bản quy phạm pháp luật; báo cáo, cung cấp thông tin về tổ chức thi hành và theo dõi việc thi hành văn bản quy phạm pháp luật tại địa phương. Khi cần thiết, Văn phòng xây dựng, trình UBND cấp xã ban hành kế hoạch theo dõi việc thi hành pháp luật, tổ chức thực hiện nhiệm vụ theo kế hoạch, tổng hợp và đề xuất xử lý kết quả theo dõi.

Trong lĩnh vực phổ biến, giáo dục pháp luật, hòa giải ở cơ sở và chuẩn tiếp cận pháp luật, Văn phòng có trách nhiệm xây dựng, trình UBND cấp xã ban hành chương trình, kế hoạch và tổ chức thực hiện sau khi được ban hành. Đây là những nhiệm vụ có mối quan hệ trực tiếp với đời sống của người dân, do đó việc tổ chức thực hiện cần bảo đảm tính thiết thực, phù hợp với từng địa bàn, nhóm đối tượng và yêu cầu quản lý ở cơ sở.

Văn phòng còn tham mưu theo dõi, đôn đốc công tác truyền thông chính sách, dự thảo văn bản quy phạm pháp luật; tổ chức thực hiện, theo dõi, đôn đốc, khen thưởng công tác PBGDPL và triển khai Ngày Pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Đặc biệt, Văn phòng có nhiệm vụ đánh giá, lập hồ sơ đề nghị công nhận cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật theo quy định. Đây là nhiệm vụ đòi hỏi sự chủ động trong theo dõi, tổng hợp kết quả thực hiện các tiêu chí, chỉ tiêu và chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, tài liệu chứng minh.

Đối với hòa giải ở cơ sở, Văn phòng tham mưu, giúp UBND cấp xã tổ chức truyền thông về công tác hòa giải, gương hòa giải viên giỏi, mô hình hay, cách làm hiệu quả; hướng dẫn hoạt động của tổ hòa giải; xây dựng mô hình hiệu quả về hòa giải ở cơ sở. Đồng thời, Văn phòng có trách nhiệm xây dựng, tập huấn, quản lý và sử dụng có hiệu quả đội ngũ tuyên truyền viên pháp luật, hòa giải viên ở cơ sở.

Những nhiệm vụ này cho thấy yêu cầu nâng cao chất lượng công tác tư pháp ở cấp xã phải bắt đầu từ việc nắm chắc nhiệm vụ, chủ động tham mưu, tổ chức thực hiện có kế hoạch và thường xuyên theo dõi kết quả, thay vì chỉ tập trung xử lý công việc khi phát sinh.

Bảo đảm thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ hành chính tư pháp và bổ trợ tư pháp

Trong lĩnh vực hành chính tư pháp, Văn phòng giúp UBND cấp xã chỉ đạo, theo dõi, hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ và kiểm tra công tác hộ tịch, nuôi con nuôi; thực hiện đăng ký hộ tịch, giải quyết việc nuôi con nuôi trong nước theo quy định.

Văn phòng còn tham mưu đề nghị Sở Tư pháp báo cáo Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định thu hồi, hủy bỏ giấy tờ hộ tịch, nội dung đăng ký hộ tịch được cấp, đăng ký trái quy định pháp luật, trừ trường hợp kết hôn trái pháp luật. Đồng thời, quản lý, cập nhật, khai thác cơ sở dữ liệu hộ tịch; cấp bản sao Giấy khai sinh, bản sao trích lục hộ tịch, xác nhận thông tin hộ tịch; quản lý, sử dụng và lưu trữ sổ, biểu mẫu, hồ sơ hộ tịch, hồ sơ đăng ký nuôi con nuôi.

Trong bổ trợ tư pháp, Văn phòng giúp UBND cấp xã chỉ đạo, theo dõi, hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ và kiểm tra công tác chứng thực, trợ giúp pháp lý. Văn phòng giúp Chủ tịch, Phó Chủ tịch UBND cấp xã thực hiện các nhiệm vụ về cấp bản sao có chứng thực từ bản chính, chứng thực bản sao giấy, bản sao điện tử từ bản chính, chứng thực chữ ký, chứng thực hợp đồng, giao dịch thuộc thẩm quyền; đồng thời quản lý, sử dụng và lưu trữ sổ, hồ sơ chứng thực.

Bên cạnh đó, Văn phòng kiểm tra tiêu chuẩn, điều kiện của cộng tác viên dịch thuật, lập danh sách để báo cáo Sở Tư pháp phê duyệt và giúp Chủ tịch UBND cấp xã niêm yết công khai danh sách đã được phê duyệt. Đối với trợ giúp pháp lý, Văn phòng giúp UBND cấp xã giải thích quyền được trợ giúp pháp lý cho người thuộc diện được trợ giúp pháp lý và giới thiệu đến Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước, Chi nhánh của Trung tâm.

Đây là những nhiệm vụ có liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của người dân. Vì vậy, việc nâng cao chất lượng thực hiện đòi hỏi Văn phòng phải bảo đảm tính chính xác, đúng thẩm quyền, đúng trình tự và kịp thời trong từng công việc.

Tăng cường quản lý xử lý vi phạm hành chính, thi hành án và ứng dụng công nghệ

Ngoài các nhiệm vụ nêu trên, Văn phòng HĐND và UBND cấp xã còn tham gia quản lý công tác thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính. Văn phòng có trách nhiệm đề xuất UBND cấp xã kiến nghị cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu, xử lý những quy định không khả thi, không phù hợp với thực tiễn hoặc có sự chồng chéo, mâu thuẫn trong quá trình thi hành; đồng thời giúp UBND cấp xã tập huấn, hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ, kiểm tra công tác thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính và thực hiện chế độ báo cáo, thống kê.

Đối với thi hành án dân sự, thi hành án hành chính, Văn phòng giúp UBND cấp xã niêm yết các văn bản liên quan đến thi hành án dân sự, xác minh điều kiện thi hành án của người phải thi hành án tại địa phương; tham mưu phối hợp tổ chức cưỡng chế thi hành án dân sự. Đồng thời, tham mưu, giúp UBND cấp xã chỉ đạo các cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã nghiêm chỉnh thi hành án hành chính và thực hiện nhiệm vụ báo cáo theo quy định.

Cùng với đó, Văn phòng được giao hướng dẫn, tập huấn chuyên môn, nghiệp vụ về công tác tư pháp; tổ chức ứng dụng khoa học, công nghệ, xây dựng hệ thống thông tin, lưu trữ phục vụ quản lý nhà nước về tư pháp; thực hiện thông tin, thống kê, báo cáo; kiểm tra việc thực hiện pháp luật trong các lĩnh vực tư pháp; giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong lĩnh vực tư pháp theo phân công.

Có thể thấy, việc ứng dụng khoa học, công nghệ trong quản lý tư pháp không chỉ là một nhiệm vụ riêng biệt mà còn là yêu cầu xuyên suốt nhằm nâng cao chất lượng quản lý, cập nhật thông tin, lưu trữ hồ sơ và phục vụ công tác thống kê, báo cáo.

Văn bản hợp nhất số 04/2026/VBHN-BTP đã xác định tương đối đầy đủ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Văn phòng HĐND và UBND cấp xã trong lĩnh vực tư pháp, từ tham mưu xây dựng pháp luật, tổ chức thi hành pháp luật đến hành chính tư pháp, bổ trợ tư pháp, xử lý vi phạm hành chính, thi hành án và ứng dụng khoa học, công nghệ. Việc thực hiện đầy đủ, hiệu quả các nhiệm vụ này là cơ sở quan trọng để nâng cao chất lượng quản lý nhà nước về tư pháp, bảo đảm pháp luật được tổ chức thực hiện thống nhất, đồng bộ ngay từ cơ sở, đồng thời góp phần phục vụ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người dân tại địa phương./.

Phú Toàn