Thời gian qua, Sở Tư pháp tỉnh Cà Mau đã chú trọng tổ chức các hội nghị tập huấn nghiệp vụ, kỹ năng hòa giải ở cơ sở, trong đó tập trung hướng dẫn hòa giải viên phương pháp tiếp nhận, phân tích và khai thác thông tin phục vụ quá trình hòa giải.

Công tác tập huấn nghiệp vụ, kỹ năng hòa giải ở cơ sở được Sở Tư pháp tổ chức thường xuyên hằng năm.

Thu thập thông tin để nhận diện đầy đủ nguyên nhân, bản chất vụ việc

Ngay sau khi tiếp nhận vụ, việc thuộc phạm vi hòa giải, hòa giải viên cần chủ động thu thập thông tin về vụ việc và nhu cầu, nguyện vọng của các bên. Việc tiếp nhận có thể do hòa giải viên chứng kiến, biết vụ việc; được một hoặc các bên yêu cầu hòa giải hoặc được Tổ trưởng tổ hòa giải phân công. Đây là giai đoạn chuẩn bị trước khi tiến hành hòa giải và có ảnh hưởng trực tiếp đến cách thức xử lý vụ việc.

Trước hết, thông tin giúp hòa giải viên hiểu đầy đủ mâu thuẫn xảy ra như thế nào, trong hoàn cảnh nào và hậu quả ra sao. Nếu chỉ nghe một phía hoặc chỉ tập trung vào sự việc đang xảy ra, hòa giải viên có thể chưa nhận diện được nguyên nhân thực sự của mâu thuẫn. Vì vậy, cần tìm hiểu đặc điểm của các bên như độ tuổi, giới tính, tính cách, trình độ học vấn, nghề nghiệp và môi trường sống, làm việc. Những thông tin này giúp hòa giải viên hiểu các bên là ai, có đặc điểm như thế nào để lựa chọn cách giao tiếp và tiếp cận phù hợp.

Quan trọng hơn, hòa giải viên cần làm rõ nguyên nhân phát sinh mâu thuẫn, tranh chấp; xác định nguyên nhân trực tiếp, nguyên nhân gián tiếp, chủ thể và hành vi dẫn đến vụ việc. Một mâu thuẫn có thể bắt đầu từ một sự việc cụ thể nhưng phía sau lại là quá trình bất đồng kéo dài. Nếu không làm rõ nguyên nhân, việc hòa giải dễ chỉ giải quyết biểu hiện bên ngoài mà chưa tháo gỡ được vấn đề thực sự.

Cùng với nguyên nhân là quá trình diễn biến vụ việc. Hòa giải viên cần nắm được ai đã thực hiện hành vi gì, nói gì, sự việc xảy ra ở đâu và diễn biến từ khi bắt đầu đến thời điểm tiếp nhận hòa giải. Việc tái hiện diễn biến giúp hòa giải viên có cái nhìn đầy đủ hơn, đồng thời xác định những nội dung cần tiếp tục làm rõ.

Bên cạnh đó, cần xác định hậu quả của mâu thuẫn, tranh chấp, như có thiệt hại về sức khỏe, tính mạng, tài sản hay ảnh hưởng đến danh dự, nhân phẩm của ai hay không. Những thông tin này giúp hòa giải viên đánh giá được mức độ của vụ việc và hiểu rõ hơn lợi ích mà các bên đang cần bảo vệ.

Đặc biệt, việc nắm bắt nhu cầu, nguyện vọng của từng bên có ý nghĩa quan trọng. Các bên mong muốn điều gì, muốn bên kia thực hiện hành động nào và kỳ vọng giải quyết vụ việc theo hướng nào là những vấn đề hòa giải viên cần tìm hiểu. Trên cơ sở đó, hòa giải viên có thể xem xét phương án giải quyết mà các bên mong muốn có phù hợp với pháp luật, đạo đức, phong tục, tập quán và có khả năng thực hiện hay không.

Như vậy, thu thập thông tin không có nghĩa là thu thập mọi thông tin về các bên. Hòa giải viên cần lựa chọn những thông tin phục vụ trực tiếp cho việc giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp. Tùy từng vụ việc, có thể thu thập thêm những thông tin cần thiết khác để có sự chuẩn bị đầy đủ trước khi tiến hành hòa giải.

Việc làm rõ các nội dung trên cũng giúp hòa giải viên xác định mối quan hệ xã hội và lĩnh vực tranh chấp để nghiên cứu quy định pháp luật liên quan, đồng thời xem xét phong tục, tập quán và truyền thống văn hóa phù hợp có thể vận dụng. Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 quy định hòa giải phải bảo đảm phù hợp với chính sách, pháp luật của Nhà nước, đạo đức xã hội, phong tục, tập quán tốt đẹp của nhân dân; đồng thời bảo đảm tính khách quan, công bằng, kịp thời, có lý, có tình và giữ bí mật thông tin đời tư của các bên.

Kết hợp thông tin vụ việc với quy định pháp luật, phong tục, tập quán phù hợp

Sau khi có thông tin ban đầu, hòa giải viên cần nghiên cứu các quy định pháp luật liên quan, đồng thời xem xét yếu tố đạo đức xã hội, phong tục, tập quán tốt đẹp của địa phương để lựa chọn cách thức giải quyết phù hợp.

Theo Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013, hoạt động hòa giải phải bảo đảm tính tự nguyện, khách quan, công bằng, kịp thời; tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của các bên; không trái pháp luật, đạo đức xã hội và giữ bí mật thông tin đời tư của các bên.

Do đó, thông tin thu thập được là cơ sở để hòa giải viên phân tích vụ việc, định hướng trao đổi, thuyết phục các bên tự nguyện thống nhất phương án giải quyết, chứ không phải là căn cứ để áp đặt một bên phải chấp nhận yêu cầu của bên còn lại.

Lắng nghe, tôn trọng và linh hoạt trong cách tiếp cận các bên

Từ thực tiễn các hội nghị tập huấn do Sở Tư pháp tỉnh Cà Mau chủ trì tổ chức thời gia qua, bà Phạm Thị Ngọc, Phó Giám đốc Sở Tư pháp, Báo cáo viên pháp luật cấp tỉnh, đã phân tích, hướng dẫn hòa giải viên về phương pháp thu thập thông tin trong giai đoạn chuẩn bị hòa giải. Theo đó, tùy điều kiện thực tế, hòa giải viên có thể gặp trực tiếp các bên hoặc người liên quan để nghe trình bày; trao đổi qua điện thoại hoặc sử dụng những phương thức khác phù hợp với hoàn cảnh của các bên và điều kiện thực tế.

Gặp gỡ trực tiếp tạo điều kiện để hòa giải viên nghe đầy đủ câu chuyện, đặt câu hỏi làm rõ những nội dung chưa rõ và nắm bắt tâm lý, nguyện vọng của từng bên. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng cần trao đổi trực tiếp giữa các bên ngay từ đầu. Trong những vụ việc có nhiều mâu thuẫn, việc trao đổi riêng với từng bên có thể giúp họ cởi mở hơn khi trình bày suy nghĩ và mong muốn của mình.

Dù bằng phương thức nào, yêu cầu quan trọng vẫn là khách quan, bình tĩnh và tôn trọng các bên. Hòa giải viên cần lắng nghe đầy đủ, không vội vàng phán xét hoặc thể hiện thái độ đứng về một phía khi mới tiếp nhận thông tin. Một bên có thể đưa ra nhận định hoặc cảm xúc riêng về sự việc; nhiệm vụ của hòa giải viên là tiếp tục tìm hiểu những tình tiết cụ thể để có cái nhìn toàn diện hơn.

Yêu cầu này gắn chặt với các nguyên tắc của Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013, trong đó có nguyên tắc tôn trọng sự tự nguyện của các bên, không bắt buộc, áp đặt; tôn trọng ý chí, quyền và lợi ích hợp pháp của các bên; đồng thời giữ bí mật thông tin đời tư. Vì vậy, thu thập thông tin không được trở thành quá trình gây sức ép để một bên phải thừa nhận hoặc chấp nhận phương án mà họ không tự nguyện.

Trên cơ sở thông tin đã thu thập, hòa giải viên tiếp tục nghiên cứu quy định pháp luật liên quan, xác định vấn đề cần tập trung trao đổi và chuẩn bị phương án hòa giải. Thu thập thông tin - nghiên cứu pháp luật - lựa chọn cách thức tiếp cận - tiến hành hòa giải vì thế có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Nếu bước đầu được thực hiện sơ sài, những bước tiếp theo cũng khó đạt hiệu quả.

Thực tiễn cho thấy, cùng một loại mâu thuẫn nhưng mỗi vụ việc có thể có nguyên nhân, hoàn cảnh và nhu cầu khác nhau. Vì vậy, hòa giải viên không thể áp dụng một cách máy móc cùng một phương pháp cho mọi trường hợp. Khả năng đặt câu hỏi đúng, lắng nghe đầy đủ, chọn lọc thông tin và nhận diện đúng vấn đề là những kỹ năng cần được rèn luyện thường xuyên thông qua thực tiễn hòa giải.

Đồng thời, cần phân biệt việc thu thập thông tin của hòa giải viên với hoạt động điều tra, xác minh theo thẩm quyền của cơ quan nhà nước. Hòa giải viên thực hiện vai trò hướng dẫn, hỗ trợ các bên tự nguyện giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp thuộc phạm vi hòa giải ở cơ sở. Do đó, việc thu thập thông tin phải phù hợp với vai trò của hòa giải viên, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của các bên.

Một vụ hòa giải hiệu quả không bắt đầu bằng việc hòa giải viên đưa ra ngay một giải pháp, mà bắt đầu từ việc hiểu đúng vụ việc và hiểu đúng các bên. Thu thập thông tin đầy đủ, có trọng tâm và đúng cách giúp hòa giải viên nhận diện nguyên nhân, diễn biến, hậu quả và nhu cầu của các bên; từ đó có cơ sở lựa chọn phương pháp tiếp cận và phương án hòa giải phù hợp.

Thông qua các hội nghị tập huấn nghiệp vụ, kỹ năng hòa giải ở cơ sở do Sở Tư pháp tỉnh Cà Mau chủ trì tổ chức, việc trang bị kỹ năng thu thập thông tin cho hòa giải viên có ý nghĩa thiết thực, góp phần nâng cao chất lượng hòa giải tại cơ sở. Biết lắng nghe, biết đặt câu hỏi, biết chọn lọc thông tin và tôn trọng các bên chính là nền tảng để hòa giải viên thực hiện tốt vai trò của mình, góp phần giải quyết kịp thời các mâu thuẫn, tranh chấp ngay từ cộng đồng dân cư./.

Phú Toàn